ADLİ DESTEK VE MAĞDUR HİZMETLERİ MÜDÜRLÜĞÜ (ADM) MEVZUATI UYARINCA EBEVEYNLERİN (ANNE VE BABANIN) HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ HUKUKİ RAPORU

ADLİ DESTEK VE MAĞDUR HİZMETLERİ MÜDÜRLÜĞÜ (ADM) MEVZUATI UYARINCA EBEVEYNLERİN (ANNE VE BABANIN) HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ HUKUKİ RAPORU

7343 sayılı Kanun ile icra dairelerinin çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair yetkileri tamamen kaldırılmış; bu işlemler 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun (ÇKK) Dördüncü Kısım Beşinci Bölümü ile Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelik hükümleri uyarınca Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerine (ADM) devredilmiştir.

Yeni yasal sistemde geleneksel "icra borçlusu" ve "alacaklı" kavramları terk edilerek çocuk odaklı idari bir süreç inşa edilmiştir. Bu mevzuatta velayetin durumuna göre taraflar "Hak Sahibi" ve "Yükümlü" olarak adlandırılmakta olup, anne ve babanın yasal hak ve yükümlülükleri şu şekildedir:

BÖLÜM 1: HAK SAHİBİ OLAN EBEVEYNİN HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ

Hak Sahibi, çocuk teslimi işlemlerinde müşterek çocuğun velayeti kendisine verilen kişiyi; çocukla kişisel ilişki kurulması (görüşme) işlemlerinde ise velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan anne ya da babayı ifade eder.

1. Başvuru ve Temsil Yetkisi

• Doğrudan veya Vekille Başvuru Hakkı: Hak sahibi ebeveyn, aile mahkemesinin verdiği kesinleşmiş ilam veya geçici tedbir (ara karar) kararının infazı için doğrudan kendisi ADM’ye başvurabileceği gibi, baroya kayıtlı vekaletnameli avukatı aracılığıyla da başvuru yapabilir.

• Bizzat Bulunma Zorunluluğu: Hak sahibinin avukatı ADM nezdinde dosya açtırabilse de, kişisel ilişki kurulması esnasında çocukları görüşme merkezinden teslim almaya ve süre bitiminde merkeze geri teslim etmeye (iadeye) yetkili değildir. Hak sahibi ebeveyn, teslim ve iade anında bizzat bulunmak zorundadır.

2. Mali Haklar ve Masraf Muafiyeti

• Ücretsiz İnfaz Hakkı: Hak sahibi, eski icra sisteminin aksine, çocuğunu görebilmek için herhangi bir icra harcı, yolluk, uzman ücreti ya da araç masrafı ödemez. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki işlemleri tamamen harç ve vergilerden muaftır; tüm operasyonel giderler Adalet Bakanlığı bütçesinden re'sen karşılanır.

3. Kırk Sekiz Saat Önce Bildirim Yükümlülüğü

• Geleceğini Bildirme Ödevi: Hak sahibi ebeveyn, teslim emrinin karşı tarafa tebliğ edilmesinden sonraki dönemlerde, her görüşme öncesinde teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce çocuğu teslim almaya geleceğini yazılı olarak, elektronik ortamda veya ADM'ye bildirdiği iletişim kanalıyla beyan etmekle yükümlüdür.

• Süreye Uymamanın Sonucu: Hak sahibinin bu bildirimi yapmadığı durumlarda yükümlü tarafın çocuğu merkeze getirme zorunluluğu ortadan kalkar. Haklı bir mazereti olmaksızın bu bildirimi yaptığı halde üst üste iki kez veya bir yılda toplam üç kez teslim almaya gelmeyen hak sahibinin dosyası müdür kararıyla işlemden kaldırılır ve teslim emri hükümsüz hale gelir.

4. Çocuğu Zamanında İade Etme Yükümlülüğü

• Süre Bitiminde İade Zorunluluğu: Hak sahibi, mahkeme kararında öngörülen kişisel ilişki süresinin (örneğin Pazar akşamı saat 17:00) bitiminde çocuğu ADM Çocuk Görüşme Merkezine geri getirerek yükümlüye teslim etmekle yükümlüdür.

• İade İhmalinin Ağır Cezai Sonuçları: Teslim anında hak sahibine, çocuğu geri getirmemesi veya kendisinden kaynaklanan kusurla geç getirmesi halinde üç aya kadar tazyik (disiplin) hapsi ile cezalandırılacağı ve hakkında Türk Ceza Kanunu'nun 234. maddesi uyarınca "çocuğun kaçırılması ve alıkonulması" suçundan suç duyurusunda bulunulacağı resmi tutanakla ihtaren tebliğ edilir.

BÖLÜM 2: YÜKÜMLÜ OLAN EBEVEYNİN HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ

Yükümlü, çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair mahkeme kararı uyarınca, o an için çocuğu diğer ebeveyne teslim etmesi gereken (genellikle velayet hakkı sahibi olan ve çocukla birlikte yaşayan) anne ya da babadır.

1. Kararı Rızaen Yerine Getirme ve Çocuğu Getirme Yükümlülüğü

• Rızaen Teslim Ödevi: Yükümlü, mahkemece belirlenen gün ve saatte müşterek çocuğu ADM Çocuk Görüşme Merkezine getirmek ve hak sahibine teslim edilmesini sağlamakla yükümlüdür.

• Sürekli Tebligat Yapılmaması Hakkı: Yükümlüye her görüşme günü için ayrı ayrı tebligat veya teslim emri gönderilmez. Teslim emri bir kez tebliğ edildikten sonra, sonraki tüm dönemlerde yükümlünün çocuğu merkeze getirme ödevi kendiliğinden devam eder.

2. Haklı Mazeret Bildirme ve Yerinde Teslim Hakkı

• Zorlayıcı Engellerde Bildirim Hakkı: Yükümlü, çocuğu teslim yerine getirmesine engel teşkil edecek derecede haklı ve zaruri bir mazereti varsa (örneğin çocuğun ağır hastalığı), teslim gününden önce durumu ADM uzmanına bildirme hakkına sahiptir.

• Çocuğun Adresinden Alınması Talebi: Haklı mazeret durumunda yükümlü, çocuğun müdürlük araçları ve uzman personeli eşliğinde kendi bulunduğu adresten alınarak hak sahibine teslim edilmesini talep edebilir.

3. Çocuğu Üçüncü Kişiler Vasıtasıyla Gönderme Yetkisi

• Bizzat Getirememe Hali: Yasal olarak teslim sorumluluğu yükümlü ebeveyne ait olsa da, yükümlünün haklı sebeplerle teslim anında bulunamaması durumunda, önceden ADM uzmanına bilgi verilmesi ve kimlik bilgilerinin tutanağa geçirilmesi şartıyla, çocuk belirlenen üçüncü bir kişi (örneğin büyükanne, dede, amca) vasıtasıyla merkeze gönderilebilir.

• Hak Sahibinin Keyfi Reddi Halinde Korunma: Eğer çocuk yükümlünün belirlediği güvenilir üçüncü kişi tarafından merkeze getirilirse ve hak sahibi "çocuğu bizzat anne/baba getirmedi" diyerek teslim almaktan imtina ederse, bu durum Ek-38 Tutanak ile kayıt altına alınır. Bu halde yükümlü yasal yükümlülüğünü yerine getirmiş kabul edilir ve hakkında ihlal süreci işletilemez.

BÖLÜM 3: ADM SÜRECİNDE MUTLAK VE ORTAK HUKUKİ İLKELER

1. Çocuğun Üstün Yararı ve Menfaat Çatışması

• Üstün Yarar Esası: Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kurulmasına dair tüm idari iş ve işlemlerde, uluslararası sözleşmeler ve iç hukuk uyarınca çocuğun üstün yararı temel düşüncedir.

• Öncelik Sıralaması: Çocuk ile hak sahibi veya yükümlü ebeveynin menfaatlerinin çatışması halinde, doğrudan çocuğun üstün yararına öncelik tanınır.

2. İdrak Çağındaki Çocuğun Görüşünü Serbestçe Açıklama Hakkı

• Zorla Görüştürmeme ve Dinleme: Çocuğun yaşı ve gelişim düzeyi elveriyorsa (idrak çağında ise), kendisini ilgilendiren kişisel ilişki sürecinde görüş oluşturma ve bu görüşleri serbestçe ifade etme hakkı gözetilir.

• ADM Uzmanlarının Müdahale Ödevi: Çocuk görüşmek istemeyerek direnç gösterirse, uzman personeller (psikolog, pedagog vb.) ebeveynler ve çocukla ayrı ayrı mesleki görüşmeler yaparak süreci kolaylaştırmaya çalışır. Direncin kırılamadığı hallerde teslim o an için yapılmaz ve durum gerekçeli bir raporla mahkemeye sunulur.

3. 6284 Sayılı Koruma Kararlarının Var Varlığı Durumu

• Tedbirlere Göre Şekillendirme: Hak sahibi veya yükümlü hakkında 6284 sayılı Kanun uyarınca verilmiş aktif bir uzaklaştırma, gizlilik veya konuta yaklaşmama kararı bulunuyorsa, ADM teslim süreçlerini bu kararları ihlal etmeyecek şekilde yürütür. Tarafların merkezde karşı karşıya getirilmemesi, farklı giriş-çıkış kapılarının kullanılması veya teslim saatlerinin aralıklı ayarlanması gibi tüm idari güvenlik tedbirleri müdürlükçe re'sen alınır.

BÖLÜM 4: YASAL YÜKÜMLÜLÜKLERİN İHLALİ VE HAK ARAMA YOLLARI

1. Karara Uymayan Yükümlüye Yönelik Yaptırımlar

• Zorlama Hapsi (Disiplin Hapsi): Kendisine teslim emri tebliğ edilen yükümlü ebeveyn, haklı bir mazereti olmaksızın çocuğun kişisel ilişki kurmasını engellerse, hak sahibinin bir ay içinde aile mahkemesine şikayeti üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır.

• Velayetin Değiştirilmesi İhtarı: Türk Medeni Kanunu’nun 182. ve 324. maddeleri uyarınca; velayet hakkına sahip olan ebeveynin, diğer tarafın çocukla kişisel ilişkisini haklı bir sebep olmaksızın sistematik olarak engellemesi velayet görevinin ağır bir suiistimalidir. Mahkeme, kişisel ilişki kararında bu engellemenin devamı halinde velayetin değiştirilebileceğini taraflara açıkça ihtar eder.

2. Personelin İşlemlerine Karşı Aile Mahkemesine Şikayet Hakkı

• Yasal Denetim Yolu: Anne, baba veya yasal temsilciler; ADM müdürlüğünün, teslim memurlarının veya görevli uzman personelin (psikolog/pedagog) süreç esnasında gerçekleştirdiği yasal yükümlülüklere aykırı eylemlerine karşı şikayet hakkına sahiptir.

• Bir Haftalık Hak Düşürücü Süre: Şikayetçi taraf, usulsüz işlemi öğrendiği veya kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren bir hafta içinde, işlemi gerçekleştiren müdürlüğün bulunduğu yerdeki Aile Mahkemesine yazılı olarak başvurarak işlemin iptalini veya düzeltilmesini talep edebilir.

3. Danışmanlık Tedbiri Talep Etme Hakkı

• Eğitici ve Destekleyici Tedbirler: Süreç esnasında taraflar arasında ciddi iletişim kopukluğu, Ebeveyne Yabancılaşma Sendromu (EYS) veya çocuk üzerinde duygusal örselenme saptanırsa, ADM uzmanları re'sen ya da tarafların talebi üzerine aile mahkemesinden ebeveynler hakkında eğitim ve danışmanlık tedbiri uygulanmasını talep edebilirler