Uzaklaştırma Kararları Nedeniyle Hak Kaybı Yaşayanlar AYM’ye Nasıl Başvurabilir?

1. Giriş: Koruma tedbiri sınırsız bir yetki midir?

Bu bölümde şu temel düşünce işlenmeli:

Uzaklaştırma kararları şiddet tehlikesini önlemek amacıyla verilebilir. Ancak kararın uzun süre gerekçesiz devam etmesi; kişinin konutuna, eşyalarına, çocuklarına ve savunma delillerine erişememesi ölçüsüz hak kayıplarına yol açabilir.

Temel cümle:

Bir tedbir kararının kanuni olması, uygulanma biçimi ve sonuçlarının her durumda Anayasa’ya uygun olduğu anlamına gelmez.

2. Her haksızlık AYM başvurusu konusu mudur?

Okuyucuya AYM’nin yeni bir temyiz mahkemesi olmadığı anlatılmalı.

AYM;

• Delilleri baştan değerlendiren bir mahkeme değildir.

• Uzaklaştırma kararını sırf yanlış bulunduğu için incelemez.

• Kamu gücünün anayasal bir hakkı ihlal edip etmediğine bakar.

• Kararın gerekçesini, ölçülülüğünü ve sağlanan usul güvencelerini değerlendirir.

Okuyucu şu soruya yönlendirilmelidir:

“Mahkeme yanlış karar verdi mi?” yerine “Hangi anayasal hakkım, hangi kamu işlemiyle, nasıl ihlal edildi?”

3. Uzaklaştırma kararlarında ortaya çıkabilecek hak ihlalleri

3.1. Aile hayatına saygı hakkı

• Çocuğa fiilen ulaşamama

• Kişisel ilişkinin ayrıca düzenlenmemesi

• Görüşme taleplerinin cevapsız bırakılması

• Uzman eşliğinde görüşme seçeneğinin değerlendirilmemesi

• Uzun ayrılık nedeniyle ebeveyn bağının zayıflaması

• Çocuğun üstün yararının araştırılmaması

Dayanak: Anayasa m.20 ve m.41, AİHS m.8.

3.2. Konut dokunulmazlığı ve özel hayat

• Kişinin konutundan uzun süre uzak kalması

• Temel ihtiyaçlarına erişememesi

• Başka yerde kalmak zorunda bırakılması

• Kontrollü konuta giriş imkânı verilmemesi

• Müdahalenin süresinin düzenli olarak denetlenmemesi

Dayanak: Anayasa m.20 ve m.21.

3.3. Mülkiyet hakkı

• Konuttaki eşyaların başlangıçta tespit edilmemesi

• Eşya envanteri oluşturulmaması

• Eşyaların kaybolması veya zarar görmesi

• Kontrollü eşya tesliminin sağlanmaması

• Eşyalara uzun süre erişilememesi

Dayanak: Anayasa m.35.

3.4. Savunma ve delil sunma hakkı

• Dosyadaki iddiaların öğrenilememesi

• Konutta kalan belgelere erişilememesi

• Kamera kayıtlarının veya dijital delillerin kaybolması

• Karşı delil sunma imkânının kısıtlanması

• Esaslı itirazların kararda cevaplandırılmaması

Dayanak: Anayasa m.36 ve m.40.

3.5. Maddi ve manevi varlığın korunması

• Çocuğa ulaşamama nedeniyle ruhsal çöküntü

• Barınma düzeninin kaybedilmesi

• Sosyal çevrede damgalanma

• Psikolojik veya psikiyatrik tedavi ihtiyacı

• İş, gelir ve itibar kaybı

Dayanak: Anayasa m.17.

4. Devletin pozitif yükümlülüğü ne anlama gelir?

Devlet yalnızca şiddet tehlikesine karşı koruma kararı vermekle yetinmemelidir. Tedbirin diğer kişiler ve çocuklar üzerindeki sonuçlarını da yönetmelidir.

İncelenecek yükümlülükler:

• Çocukla kişisel ilişkiyi süratle düzenlemek

• Güvenli veya uzman eşliğinde görüşmeyi değerlendirmek

• Eşyaları kayıt altına almak

• Kontrollü eşya teslimini sağlamak

• Delillerin kaybolmasını önlemek

• Tedbirin gerekliliğini belirli aralıklarla incelemek

• Tarafları sosyal ve psikolojik desteğe yönlendirmek

• Çatışan haklar arasında adil denge kurmak

5. Barınma ve maddi destek meselesi

Bu bölüm dikkatli yazılmalı.

6284 sayılı Kanun’daki barınma ve geçici maddi yardım tedbirleri esas olarak korunan kişi için düzenlenmiştir. Uzaklaştırılan kişinin aynı hükümden otomatik ödeme hakkı bulunduğu söylenmemelidir.

Bunun yerine şu yapısal sorun tartışılmalıdır:

Devletin, koruma tedbirinin güvenlik amacını zedelemeden uzaklaştırılan kişinin barınma, temel ihtiyaç, eşya, çocukla ilişki ve psikolojik destek ihtiyaçlarını değerlendirecek tamamlayıcı bir sistem kurması gerekip gerekmediği.

6. Hangi kararlar AYM başvurusunu güçlendirebilir?

• Somut gerekçe içermeyen kararlar

• Aynı ifadelerle tekrarlanan uzatma kararları

• Yeni risk değerlendirmesi yapılmaması

• Esaslı itirazların karşılanmaması

• Çocukla ilişki hakkında hiçbir düzenleme yapılmaması

• Daha hafif tedbirlerin değerlendirilmemesi

• Tedbirin uzun veya belirsiz süreli hâle gelmesi

• Tedbirin fiilî sonuçlarının denetlenmemesi

7. AYM’den önce hangi yollar kullanılmalıdır?

Okuyucuya şu sıra anlatılmalı:

1. Tedbir kararını ve tebliğ belgesini alma

2. Kanunda öngörülen sürede tedbir kararına itiraz etme

3. İtirazda bütün anayasal ihlal iddialarını açıkça ileri sürme

4. Çocukla kişisel ilişki için görevli mahkemeye başvurma

5. Kontrollü eşya teslimi ve konuta erişim talebinde bulunma

6. Maddi ve psikolojik zararları belgelemeye başlama

7. İtiraz sonucunu ve öğrenme tarihini kaydetme

8. Etkili olağan başvuru yollarını tüketme

9. Nihai kararın öğrenilmesinden itibaren AYM süresini hesaplama

AYM bireysel başvurusu kural olarak başvuru yollarının tüketildiği veya ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır. Süre hesabı somut dosyaya göre ayrıca kontrol edilmelidir. AYM süre ölçütleri

8. Okuyucunun hazırlaması gereken delil dosyası

9. AYM başvurusunda ihlal nasıl anlatılmalıdır?

Her iddia şu formülle kurulmalı:

Kamu işlemi veya ihmali → İhlal edilen hak → Sağlanmayan güvence → Ortaya çıkan zarar → Delil → Devletten beklenen işlem

Örnek:

Mahkeme, uzaklaştırma kararını uzatırken çocukla kişisel ilişkinin tamamen kesilmesinin sonuçlarını değerlendirmemiştir. Başvurucunun uzman eşliğinde görüşme talebine cevap verilmemiştir. Bu nedenle başvurucunun aile hayatına saygı hakkı ile çocuğun ebeveyniyle ilişki kurma hakkı ölçüsüz biçimde sınırlandırılmıştır.

10. AYM’den neler talep edilebilir?

• Hak ihlalinin tespiti

• İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması

• Yeniden yargılama

• Belgelenmiş maddi zararın karşılanması

• Manevi tazminat

• Yargılama giderleri

AYM’den kanun çıkarması, genel fon kurması veya hâkim ve savcıları cezalandırması talep edilemez.

11. Başvurularda yapılan önemli hatalar

• Yalnızca “karar haksızdır” demek

• Anayasa maddelerini somut olayla ilişkilendirmemek

• İtiraz yolunu kullanmadan AYM’ye gitmek

• 30 günlük süreyi kaçırmak

• Zararları belgelememek

• Herkesi kapsayan genel şikâyetler yazmak

• Doğrulanmamış “ebeveyne yabancılaştırma sendromu” teşhisine dayanmak

• Hâkim ve savcıları delilsiz biçimde suçlamak

• Tedbir kararının koruma amacını tamamen reddetmek

• AYM’yi temyiz mahkemesi gibi görmek

12. Sonuç bölümü

Makale şu düşünceyle bitirilebilir:

Şiddetin önlenmesi devletin temel yükümlülüğüdür. Ancak koruma tedbirlerinin uygulanması sırasında konut, mülkiyet, savunma ve aile hayatı haklarının ortadan kalkmasına izin verilmemelidir. Etkili bir koruma sistemi, şiddet riski altındaki kişiyi korurken çocukların ve tedbirden etkilenen diğer kişilerin temel haklarını da ölçülü, denetlenebilir ve insan onuruna uygun yöntemlerle güvence altına almalıdır.

Makalenin sonunda okuyucuya AYM bireysel başvuru sayfası, başvuru kılavuzu ve başvuru yollarının tüketilmesi ölçütleri